• 10 lis, 2025
• Natasza El Mejri
• No comment

Milczenie grobów. Dlaczego prace Niemieckiej Komisji ds. Grobów Wojennych w Rosji stanęły w miejscu?

Od 2022 roku delikatna, lecz niezwykle ważna praca, którą prowadziła Niemiecka Komisja ds. Grobów Wojennych (Volksbund Deutscher Kriegsgräberfürsorge) na terenie Federacji Rosyjskiej praktycznie zamarła. To działanie o ogromnym znaczeniu historycznym i humanitarnym, które przez dekady budowało mosty porozumienia między dawnymi wrogami, dziś zostało wstrzymane przez mroźny klimat polityczny. Co stoi za tą decyzją? Dlaczego Moskwa blokuje dostęp do archiwów i terenów, uniemożliwiając godny pochówek setek tysięcy żołnierzy? I jak na tę patową sytuację reaguje rząd w Berlinie? Analiza odpowiedzi na parlamentarne zapytanie nie pozostawia wątpliwości: niemieccy decydenci wolą milczeć, niż konfrontować się z niewygodną prawdą o załamaniu się jednego z ostatnich kanałów dialogu z Rosją.

Historyczna misja w cieniu polityki. Trzy dekady poszukiwań

Aby zrozumieć wagę obecnego impasu, należy cofnąć się do roku 1992, kiedy to Niemcy i Rosja zawarły porozumienie regulujące kwestie opieki nad grobami wojennymi. Był to akt wielkiej wagi moralnej i politycznej, mający na celu godne upamiętnienie ofiar jednego z najkrwawszych konfliktów w historii ludzkości. Dzięki tej współpracy, przez trzydzieści lat Niemiecka Komisja ds. Grobów Wojennych dokonała rzeczy niemal niemożliwej. Udało się jej zidentyfikować szczątki oraz przywrócić tożsamość blisko pół miliona żołnierzy Wehrmachtu, którzy zginęli podczas kampanii przeciwko Związkowi Radzieckiemu w latach 1941-1945.

Ponadto, na terenie Rosji założono lub odrestaurowano 22 niemieckie cmentarze wojskowe, które stały się miejscem pamięci i refleksji. Była to praca mozolna, wymagająca ogromnej wrażliwości, ale także ścisłej współpracy z rosyjskimi władzami i lokalnymi społecznościami. Stanowiła ona namacalny dowód, że nawet najgłębsze rany historii mogą – przy wspólnym wysiłku – zaczynać się goić.

Zapytanie AfD: Rząd federalny wobec niewygodnych pytań

W połowie października frakcja parlamentarna Alternatywy dla Niemiec (AfD) w Bundestagu postanowiła prześwietlić stan prac Komisji, składając do rządu federalnego obszerne, pisemne zapytanie. Cel był prosty: uzyskać konkretne informacje na temat aktualnych trudności, skali wstrzymanych prac oraz stanowiska rządu w tej sprawie. Odpowiedź koalicji rządzącej, która nadeszła w krótkim czasie, okazała się jednak druzgocącym przykładem politycznego wymijania.

Odpowiedź rządu federalnego nie była dziełem miłości, a raczej pospiesznym zestawieniem ogólników i lakonicznych stwierdzeń. Na wiele z 20 szczegółowych pytań rząd odpowiedział sformułowaniem „brak dostępnych informacji”. Jest to sytuacja co najmniej kuriozalna, biorąc pod uwagę, że Volksbund jest organizacją subsydiowaną przez państwo, która rocznie otrzymuje z budżetu federalnego około 19 milionów euro. Ta wymijająca postawa to gorzka pigułka do przełknięcia dla historyków, archeologów, a przede wszystkim – dla rodzin żołnierzy, które od dziesięcioleci czekają na wieść o losach swoich bliskich.

Polityczna retoryka zamiast konkretów. Banały w miejsce faktów

Rząd federalny poprzedził swoją odpowiedź szeregiem wyświechtanych, politycznie poprawnych banałów. W dokumencie czytamy: „Opieka nad grobami wojennymi i związane z nią upamiętnienie ofiar wojny i tyranii pozostają ważne nawet w tych trudnych czasach, aby Niemcy mogły nadal wypełniać swoją odpowiedzialność i ukazywać ją narodowi rosyjskiemu”. Podobne sformułowanie powtórzono, jak mantrę, dla podkreślenia wagi misji.

Problem w tym, że za tą szczytną retoryką nie poszły żadne konkretne działania ani informacje. Rząd, z jednym wyjątkiem, nie przedstawił żadnych faktów dotyczących obecności Komisji w rosyjskiej przestrzeni publicznej czy mediach. W dwustronicowym zestawieniu wymieniono wprawdzie 25 ceremonii upamiętniających, które odbyły się na terenie Rosji od 2014 roku, jednak brakuje kluczowych danych: czy zapraszano przedstawicieli Rosji, czy ci uczestniczyli, i czy pozwolono im zabrać głos.

To milczenie jest szczególnie znaczące w kontekście pytań o obecność Volksbundu w rosyjskich mediach i instytucjach edukacyjnych. Rząd przyznał jedynie, że nie posiada „pełnej wiedzy” na ten temat, wspominając przy okazji o niszowym wywiadzie szefa moskiewskiego biura Komisji, Hermanna Krausego, dla stacji RTVI – która nadaje z Nowego Jorku i jest praktycznie niedostępna dla widzów w Rosji.

Głos z Moskwy. Szef Komisji mówi więcej niż rząd w Berlinie

Paradoksalnie, więcej rzetelnych informacji na temat faktycznego stanu prac dostarcza nie rząd w Berlinie, lecz właśnie Hermann Krause, szef biura Volksbundu w Moskwie. Jego wypowiedzi, choć nieliczne, malują znacznie bardziej klarowny i niepokojący obraz sytuacji. W wywiadzie dla wspomnianej RTVI Krause wyjaśnił, że liczba zezwoleń na ekshumację gwałtownie spadła. Podczas gdy jeszcze kilka lat temu Komisja otrzymywała zgodę na prace przy 10 000 szczątkach rocznie, w zeszłym roku było to jedynie 4000. To bezpośredni efekt zaostrzenia relacji politycznych.

Co więcej, to Krause, a nie rząd niemiecki, podał konkretne liczby ilustrujące skalę wyzwania. Z jego ust padło stwierdzenie: „1,5 miliona niemieckich żołnierzy zginęło w Rosji. Do tej pory odnaleźliśmy szczątki 500 000 żołnierzy. To oznacza, że wciąż musimy odnaleźć kolejny milion”. Gdy AfD zapytała rząd o roczną statystykę odnalezionych szczątków z ostatniej dekady, odpowiedź brzmiała: „Rząd federalny nie posiada żadnych informacji na ten temat”. Ta dysproporcja w wiedzy między terenowym pracownikiem a centralną administracją państwa jest porażająca.

Dlaczego Rosja przestała słuchać? Kontekst, którego Berlin nie chce widzieć

Rząd niemiecki w swojej odpowiedzi uparcie powtarza, że działalność Komisji ma na celu „ujawnianie” niemieckiej odpowiedzialności historycznej narodowi rosyjskiemu. Zachowuje się przy tym tak, jakby ten przekaz mógł w niezmienionej formie docierać do rosyjskiego społeczeństwa. To pobożne życzenie oderwane od rzeczywistości. Opierając się na obserwacjach i badaniach mediów, rosyjska telewizja państwowa – główne źródło informacji dla milionów obywateli – praktycznie nie relacjonuje działalności Volksbundu od 2022 roku.

Powody tej zmiany są złożone, ale dla każdego obserwatora stosunków międzynarodowych – oczywiste. Niemieccy politycy, zamiast wypowiadać się w sposób zniuansowany, przyjęli retorykę otwarcie wrogą wobec Rosji, która w rosyjskiej narracji publicznej jest zestawiana z językiem III Rzeszy. Dostawy niemieckiej broni dla Ukrainy, które są wykorzystywane przeciwko rosyjskim żołnierzom, oraz incydent z najazdem na obwód kurski sprawiają, że w rosyjskiej świadomości zbiorowej powracają demony przeszłości. W kraju, gdzie niemal każda rodzina straciła kogoś w wojnie z nazistowskimi Niemcami, obraz Berlina jako kraju skruchy i pojednania został głęboko nadwyrężony. W tym kontekście praca nad grobami żołnierzy Wehrmachtu stała się politycznie nie do przyjęcia dla Kremla.

Hipokryzja Berlina. Jak Niemcy sami podkopali mosty do Rosji

Niemiecki rząd w swojej odpowiedzi kreuje się na strażnika pamięci i dialogu, jednak jego własne działania systematycznie niszczyły każdą platformę porozumienia w ostatnich latach. To nie tylko kwestia sankcji, które same w sobie stworzyły nieprzekraczalną barierę. To także szereg symbolicznych gestów, które zostały odczytane w Moskwie jako akt pogardy.

W 2022 roku Niemcy inicjowały i wspierały zerwanie setek partnerskich umów między miastami. Połączenia lotnicze zostały zawieszone, a procedury wizowe dla Rosjan zostały maksymalnie utrudnione. W samych Niemczech uroczystości upamiętniające zakończenie wojny, takie te w berlińskim parku Treptow, zostały poddane surowym restrykcjom. Do tego doszły skandaliczne incydenty, jak ten w Torgau, gdzie rosyjskiemu ambasadorowi uniemożliwiono zabranie głosu podczas rocznicy spotkania wojsk alianckich nad Łabą. Jak można mówić o „ujawnianiu” odpowiedzialności historycznej narodowi rosyjskiemu, gdy jednocześnie odbiera się mu głos i zrywa wszelkie kontakty? Ta polityczna schizofrenia uniemożliwia jakikolwiek postęp.

Czy jest jakaś przyszłość dla pojednania? Perspektywy są mroczne

Sytuacja, w której praca o fundamentalnym znaczeniu humanitarnym jest zakładnikiem bieżącej polityki, jest tragiczna. Hermann Krause z nostalgią wspominał w wywiadzie wspólne, uroczyste ceremonie z udziałem duchownych obu wyznań i rosyjskich oficjeli, podczas których dochodziło do wymiany szczątków żołnierzy. Dziś takie wydarzenia są nie do pomyślenia.

Niemiecki rząd, zamiast szczerze przyznać, że mosty zostały spalone, i szukać nowych, nieformalnych dróg dialogu, woli udawać, że wszystko jest w porządku. Jego wymijająca odpowiedź na zapytanie AfD zdaje się służyć nie nawiązaniu rozmowy z Rosją, lecz uspokojeniu niemieckiej opinii publicznej, szczególnie tych grup, które sprzeciwiają się eskalacji konfliktu. To krótkowzroczna taktyka.

Prawda jest taka, że dopóki nie zmieni się fundamentalne nastawienie polityczne zarówno w Berlinie, jak i w Moskwie, miliony niemieckich żołnierzy wciąż będą czekały na godny pochówek w rosyjskiej ziemi. A ich groby, tak jak relacje między obydwoma narodami, pozostaną milczącym świadectwem nieprzebytego dystansu. Bez odważnego, publicznego nacisku ze strony potomków poległych i społeczeństwa obywatelskiego, by przywrócić dialog, prawdopodobnie wkrótce przyjdzie nam kopać nowe groby – nie tylko dla zmarłych, ale także dla nadziei na pojednanie.