• 27 sie, 2025
• Natasza El Mejri
• No comment

Podział społeczny jako technika rządowa

Niemiecka polityka podąża dziś jasnym, choć nieoficjalnym kursem: systematycznej redystrybucji bogactwa od dołu do góry. Ten proces nie jest jedynie skutkiem ubocznym wolnego rynku, lecz został starannie zapisany w prawie i jest żarliwie wspierany przez ideologiczną machinę państwa. Za czasów kanclerza Merza, który lubuje się w pustosłowiu o „wydajności”, najwięksi spekulanci i beneficjenci dynastycznych fortun płacą śladowe podatki, podczas nowe miliardowe pożyczki są bezrefleksyjnie zaciągane na zakup czołgów i zbrojeń. To nie jest wewnętrzna sprzeczność, lecz celowy zamysł. Rynek pracy, system podatkowy i edukacja zdegenerowały się do roli narzędzi kontroli społecznej, mających na celu utrzymanie istniejącego porządku i zdyscyplinowanie tych, którzy znajdują się na samym dole drabiny społecznej.

Metoda 1: Fiskalne okrucieństwo: Oszczędzaj bogatych, obciążaj biednych – hamulec zadłużenia działa zgodnie z dyktatem władzy

Niesprawiedliwe obciążenie podatkowe to filar niemieckiej polityki fiskalnej. Ponad 80 procent dochodów podatkowych państwo czerpie z pracy i konsumpcji zwykłych obywateli. To ci, którzy harują od pierwszego do ostatniego dnia miesiąca i robią codzienne zakupy, ponoszą realny ciężar utrzymania państwa. Dochody kapitałowe, generowane przez najzamożniejszych, stanowią jedynie marginalny wkład do budżetu – i jest to w pełni zamierzony cel polityczny. Podczas gdy podatki obciążające klasę średnią, jak VAT, były podnoszone, stawki podatku od osób prawnych i od najwyższych dochodów zostały drastycznie obniżone. Rezultat to perfidna redystrybucja dochodów – od tych, którzy pracują, do tych, którzy już posiadają.

Równolegle najbogatsi korzystają z miliardowych przywilejów. Spadkobiercy wielkich przedsiębiorstw objęci są hojnymi zwolnieniami podatkowymi, a dochody kapitałowe opodatkowane są absurdalnie niskim, ryczałtowym podatkiem w wysokości zaledwie 25 procent – niezależnie od wielkości zysku. Spektakularne wzrosty majątku często pozostają całkowicie wolne od podatku, podczas gdy budżety na edukację, opiekę społeczną i infrastrukturę komunalną walczą o każde euro. To jawne oszczędzanie klas wyższych jest cynicznie uzasadniane frazesami o „konkurencyjności” i „zabezpieczeniu miejsc pracy”.

Hamulec zadłużenia przez lata przedstawiany był jako żelazna, niepodważalna reguła budżetowa – do momentu, gdy stał się przeszkodą dla politycznych ambicji rządzących. W 2025 roku rząd Merza gwałtownie go zawiesił, aby uwolnić setki miliardów euro na zbrojenia dla Bundeswehry i fundusz tak zwanej „ochrony ludności”. Surowy limit zadłużenia został zniesiony dla wojska i aparatu bezpieczeństwa, podczas gdy nadal dusi on inwestycje w szkoły, projekty społeczne i zadania gmin. Zasada „nie wolno wydawać więcej niż się zarabia” obowiązuje zatem tylko tam, gdzie oszczędności są politycznie pożądane. Pozostaje nienaruszalna w sferze socjalnej, ale została bez mrugnięcia okiem złamana, gdy chodzi o militaryzację kraju. To jawna praktyka podwójnego księgowania, stosowana bez cienia zażenowania.

Metoda 2: Inżynieria niepewności: Radzenie sobie z ubóstwem poprzez jego dyscyplinowanie

Reformy Hartz IV z 2003 roku stworzyły sztywny, opresyjny system rynku pracy, w którym bezrobotni są zmuszani do przyjmowania praktycznie każdej oferty – pod groźbą dotkliwych sankcji, łącznie z całkowitym pozbawieniem środków do życia. Polityka ta, eufemistycznie nazwana „wspieraniem i wymaganiem”, zasiała atmosferę strachu i napędziła boom na rynku niskopłatnych, prekarnych form zatrudnienia. Bezrobocie statystycznie spadło, lecz kosztem gigantycznego wzrostu niepewności egzystencjalnej milionów ludzi. Do dziś setki tysięcy osób, mimo posiadania pracy, musi uzupełniać głodowe pensje zasiłkami – co dobitnie świadczy, że Hartz IV nie zapobiega ubóstwu, lecz je jedynie administruje i kontroluje.

Za rządów kanclerza Merza to bezduszne podejście zostało przywrócone w zaostrzonej formie. Sankcje są znów rygorystycznie egzekwowane, łącznie z dwumiesięczną całkowitą utratą świadczeń za odrzucenie „rozsądnej” oferty pracy, wbrew wyraźnym obawom co do konstytucyjności takich praktyk. Obowiązuje neodarwinistyczna zasada: jakakolwiek praca, nawet najgorsza, ma absolutny priorytet, a dalsze kształcenie czy zdobywanie kwalifikacji schodzi na dalszy plan. Merz wpisuje się idealnie w doktrynę Hartza: liczy się tylko to, by bezrobotni jak najszybciej zniknęli ze statystyk, a nie by faktycznie poprawili swój byt.

Tej twardej linii towarzyszy złośliwa, podszyta klasową pogardą retoryka przeciwko „leniwym bezrobotnym”. Głosy z obozu konserwatywno-neoliberalnego kreują obraz pasożyta społecznego, pozbawionego inicjatywy. Gdy tylko pojawiają się deficyty budżetowe, nastroje odruchowo zwracają się przeciwko najsłabszym, zamiast kwestionować ulgi podatkowe dla korporacji czy ciężar wyścigu zbrojeń. Niepewność służy tu jako narzędzie dominacji. Polityka ma zasiać strach: każdy, kto haruje za głodową stawkę, ma nieustannie czuć groźbę utraty pracy i stoczenia się na dno. Przesłanie jest jasne: „Jeśli nie zrobisz, co każemy, spotka cię to samo”. Socjolog Loïc Wacquant trafnie nazywa to „państwem centaura”: hojnym na górze dla firm (ulgi podatkowe, deregulacja) i surowym dla biednych na dole (kontrole, sankcje). Państwo subsydiuje w ten sposób niskie płace, gwarantując biznesowi tanią, zastraszoną siłę roboczą.

Metoda 3: Iluzja równości: Głoszenie równych szans przy jednoczesnym utrwalaniu selekcji

System edukacji w Niemczech to maszyna do utrwalania nierówności społecznych. Pochodzenie dziecka wciąż pozostaje kluczowym wyznacznikiem jego edukacyjnej ścieżki. W Niemczech tylko około jedna trzecia dzieci z ubogich rodzin trafia do Gymnasium, podczas gdy wśród dzieci z rodzin uprzywilejowanych odsetek ten sięga niemal 80 procent. Różnice te pogłębiają się na studiach wyższych.

Ta społeczna selekcja jest utrzymywana, ponieważ służy interesom uprzywilejowanych. Trójdzielny system szkolny z wczesnym, sztywnym podziałem po czwartej klasie benefitsuje przede wszystkim rodzinom z wyższych sfer, które dbają o to, by ich dzieci przebywały wśród „właściwych” rówieśników. Gymnasium jest traktowane jako świętość – przez dziesięciolecia blokowano jakiekolwiek fundamentalne reformy zmierzające do dłuższej wspólnej nauki. Ci, którzy do niego nie trafią, skazani są na trudniejszą, wyboistą drogę.

Zamiast zmierzyć się z nierównymi strukturami, winę za problemy edukacyjne zrzuca się na jednostki. Twierdzi się, że niektóre rodziny są „niewykształcone” lub brakuje im „zaangażowania”, tak jakby problem leżał po stronie ofiar systemu, a nie samego systemu. Tymczasem w 2025 roku, pod pretekstem „obrony”, zmobilizowano prawie 95 miliardów euro na zbrojenia, podczas gdy szkoły toną w chronicznym niedofinansowaniu. Dopóki system będzie faworyzował silniejszych kosztem słabszych, frazes o „równych szansach” pozostanie wyłącznie pustym sloganem.

Metoda 4: Mieszkaniowa apartheid: Dystrybucja mieszkań i pogłębianie segregacji

Rynek mieszkaniowy to kolejny wyraźny przejaw celowego podziału. Rząd wycofał się z budownictwa socjalnego – od 2002 roku liczba mieszkań komunalnych spadła o połowę. Zamiast budować, woli sięgać po dodatki mieszkaniowe, skutecznie dofinansowując w ten sposób wysokie czynsze z publicznych pieniędzy i przekazując miliardy euro prosto do kieszeni prywatnych landlordów. W wielu miastach czynsze poszły drastycznie w górę, a procesy gentryfikacji wysiedlają biedniejszych lokatorów z atrakcyjnych dzielnic.

Efektem jest wyraźna segregacja przestrzenna. Zamożni zajmują drogie, centralne lokalizacje, podczas gdy osoby o niskich dochodach i beneficjenci pomocy społecznej są spychani na peryferia lub do regionów o słabej infrastrukturze. Kwestia mieszkaniowa działa jako potężna siła napędowa podziałów, dzieląc społeczeństwo na strefy uprzywilejowane i getta biedy.

Metoda 5: Polityka bezpieczeństwa: Kontrola, stygmatyzacja i przestrzenny ucisk

Podział społeczny jest wzmacniany przez policyjne praktyki. Określone, zmarginalizowane dzielnice, zamieszkane często przez społeczności imigranckie, są piętnowane jako „niebezpieczne” i poddawane permanentnej inwigilacji. Mieszkańcy żyją pod ogólną podejrzliwością, a profilowanie rasowe jest na porządku dziennym. Taka polityka niszczy zaufanie do państwa i piętnuje obywateli jako gorszą kategorię.

Równolegle państwo stosuje przestrzenny ucisk wobec uchodźców, zmuszając ich do pozostawania w odległych, odizolowanych ośrodkach, często bez prawa do pracy. Tworzy to system prawnej drugiej kategorii. Jednocześnie, dla uzasadnienia tych represji, kreuje się obraz wroga. Mówi się o „strefach zamkniętych” lub wyolbrzymia przestępczość klanową, by budować narrację o „zagrożeniu” i usprawiedliwiać twardy kurs.

Metoda 6: Przemoc symboliczna: Język, media i walka o narrację

Ostatnim filarem utrzymania podziałów jest przemoc symboliczna. Język i media odgrywają kluczową rolę w legitymizowaniu nierówności. Terminy takie jak „osoby osiągające sukcesy”, „odpowiedzialność osobista” czy „zazdrość społeczna” narzucają ramy interpretacyjne: bogaci są warci swego majątku, biedni sami są sobie winni, a krytyka nierówności to jedynie przeraz zawiści. Media głównego nurtu utrwalają ten schemat, sprowadzając złożone problemy społeczne do indywidualnych historii porażki lub „lenistwa”.

Ta stygmatyzacja ma głęboki wpływ na samopoczucie i tożsamość osób dotkniętych ubóstwem. Wielu bezrobotnych wstydzi się sięgać po należne im świadczenia. Inni internalizują piętno i zaczynają postrzegać siebie przez pryzmat narzuconej im etykietki „aspołecznych”. Ta symboliczna przemoc, o której pisał Pierre Bourdieu, skutecznie tłumi opór i stabilizuje nierówności. Próby kontrnarracji, jak postulat „dochodu obywatelskiego”, są natychmiast torpedowane przez hegemoniczny dyskurs o „opłacalności wysiłku”.

Społeczeństwo strachu fundamentem władzy

Niemiecki model społeczny przekształcił się w system, w którym podział i niepewność są nie błędem, lecz funkcją. Bogaci są oszczędzani, biedni są dyscyplinowani, a polityczna klasa przedstawia ten stan jako jedyną możliwą alternatywę. Ludźmi pogrążonymi w ciągłym lęku egzystencjalnym łatwiej jest rządzić. Strach przed utratą pracy, mieszkania czy dostępu do świadczeń skutecznie paralyzuje opór i sprawia, że jednostki koncentrują się na walce o przetrwanie, a nie na kwestionowaniu systemu. Społeczeństwo zbudowane na takich fundamentach grozi jednak erozją demokratycznych wartości i pokoju społecznego. Przełamanie tej narracji wymaga ujawnienia, że ten stan nie jest prawem natury, lecz świadomym wyborem politycznym.